واردات چوب به ایران؛ ورود «آب مجازی» و حفاظت از منابع طبیعی

مبادلات چوب در ایران

براساس نتایج طرح تحقیقاتی «بررسی آفات و بیماری‌های قرنطینه واردات چوب» که در سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۰ توسط متخصصان مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع انجام شد (عزیزخانی و همکاران، ۱۳۹۰)، همچنین گزارش‌های سازمان حفظ نباتات، بیشترین حجم واردات چوب به ایران از کشورهای روسیه، گرجستان و ارمنستان انجام می‌شود. بخشی از نیاز کشور نیز از کره جنوبی، بلاروس و کشورهای اتحادیه اروپا مانند آلمان، جمهوری چک و ایتالیا تأمین می‌شود.

روسیه، به دلیل داشتن حدود ۴۰ درصد جنگل‌های دنیا، یکی از مهم‌ترین صادرکننده‌های چوب در سطح جهان محسوب می‌شود. این کشور به‌دلیل نزدیکی به ایران و قیمت مناسب چوب، یکی از تأمین‌کننده‌های اصلی چوب ایران است و سالانه حدود ۱٫۵ میلیون مترمکعب چوب به ایران صادر می‌کند (عزیزخانی و همکاران، ۱۳۹۲).

براساس گزارش دفتر پایش و تحلیل خطر سازمان حفظ نباتات، چوب‌های وارد شده به ایران شامل گونه‌های مختلف راش (Fagus spp.)، بلوط (Quercus spp.)، صنوبر (Populus spp.)، توسکا (Alnus spp.)، غان (Betula spp.)، زبان گنجشک (Fraxinus spp.) و بیشتر سوزنی‌برگان هستند. حدود ۹۵ درصد واردات از روسیه به صورت چوب‌آلات سوزنی‌برگ گونه‌های مختلف نراد (Abies sp.)، پیسه‌آ (Picea sp.)، سدر (Cedrus sp.) و کاج (Pinus sp.) است (Anonymous, 2018a).

چوب درواقع یک نوع وارد کردن آب به‌طور غیرمستقیم به داخل کشور است که تحت عنوان «آب مجازی» بسیار ارزشمند محسوب می‌شود. جلوگیری از قطع درختان جنگلی از نظر فرهنگی و اکولوژیکی اهمیت زیادی دارد، زیرا کاهش پوشش جنگلی، تغییرات در اکوسیستم، افزایش جمعیت آفات و اختلال در چرخه‌های طبیعی جنگل‌ها را به دنبال دارد. قطع درختان و ایجاد حفره در جنگل، گونه‌های زیادی از جانوران و به ویژه حشرات و میکروارگانیسم‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد و موجب پدید آمدن آفات جدید می‌شود؛ مانند پروانه دم‌قهوه‌ای بلوط در جنگل‌های ارسباران و پروانه سفید آمریکایی در جنگل‌های شمال ایران.

مبادلات جهانی چوب و مسائل کلی

تجارت جهانی و واردات چوب در همه کشورها، از جمله ایران، با مشکلاتی مانند ورود آفات و بیماری‌های قرنطینه‌ای همراه است (Haack et al., 2002; Haack et al., 2006; Haack et al., 2010). آفات و بیماری‌های گیاهی از طریق جریانات اقلیمی مانند باد و طوفان، مبادلات تجاری و فعالیت‌های انسانی وارد کشورها می‌شوند. این عوامل در صورت فراهم بودن شرایط مناسب و میزبان، خسارت‌های اقتصادی قابل توجهی ایجاد می‌کنند. نمونه‌هایی از ورود آفات از طریق چوب شامل سوسک پوستخوار (Tomicus piniperda) و سوسک آسیایی شاخک‌بلند (Anaplophora glabripennis) هستند. همچنین در سال ۲۰۰۵، واردات چوب از آمریکا به چین منجر به ورود گونه‌های سوسک‌های پوستخوار جنس Dendroctonus شد که خسارت زیادی به سوزنی‌برگان چین وارد کرد (Roques et al., 2010).

براساس مطالعات عزیزخانی و همکاران (۱۳۹۲)، چوب‌های وارداتی به ایران، حتی با داشتن گواهی سلامت، ممکن است به عوامل زنده‌ای مانند حشرات و قارچ‌ها آلوده باشند. مهم‌ترین آفات قرنطینه در واردات چوب ایران شامل گونه‌های سوسک‌های پوستخوار و چوبخوار از خانواده‌های Scolytinae و Cerambycidae، زنبورهای چوبخوار از خانواده Siricidae، پروانه‌ها از خانواده‌های Cossidae و Sessidae و موریانه‌ها (Isoptera) هستند. همچنین نماتدهای چوب‌زی، به ویژه گونه‌های جنس Bursaphelenchus، از عوامل مهم تخریب چوب‌ها محسوب می‌شوند.

تحلیل ریسک ورود آفات با چوب‌های وارداتی

با توجه به اینکه گونه‌های وارداتی سوزنی‌برگ مشابه گونه‌های بومی و دست‌کاشت جنگل‌های شمال ایران هستند، احتمال گسترش آفات وارداتی افزایش می‌یابد. برای کاهش ریسک ورود آفات، کشورهای مختلف قوانین قرنطینه‌ای را وضع کرده‌اند که شامل داشتن گواهی سلامت از کشور مبدأ و پوست‌کنی چوب‌ها است. روش‌های ضدعفونی شامل حرارت‌دهی، استفاده از گاز تدخینی متیل‌بروماید و روش‌های شیمیایی و فیزیکی دیگر هستند. هر روش مزایا و معایب خاص خود را دارد؛ برای مثال، متیل‌بروماید اثر مخرب بر لایه ازن دارد و استفاده از آن در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته ممنوع شده است.

استاندارد بین‌المللی ISPM15، که در سال ۲۰۰۲ تصویب شد، روش‌های ضدعفونی چوب‌های بسته‌بندی‌شده را مشخص می‌کند و شامل استفاده از حرارت یا ترکیبات تدخینی است. حذف پوست چوب در سال ۲۰۰۹ به عنوان دستورالعمل ضروری به این استاندارد اضافه شد. تمامی چوب‌های وارداتی به ایران باید مهر و برچسب تأیید ISPM15 داشته باشند، در غیر این صورت کشور مقصد می‌تواند ورود آن‌ها را ممنوع کند.

روش‌های ضدعفونی و کنترل آفات

روش‌های ضدعفونی چوب شامل:

• پوست‌کنی کامل: حذف آفات پوستخوار، هزینه بالا، نیاز به تجهیزات ویژه.

• گاز متیل‌بروماید: اثر مخرب روی لایه ازن، کاربرد وسیع روی طیف آفات.

• فسفین و سولفوریل فلوراید: استفاده آسان، نفوذ بالا، مناسب برای شرایط خاص.

• حرارت خشک و حرارت دیالکتریک (مایکروویو): مصرف انرژی بالا، کنترل کامل حشرات و تخم‌ها.

• پرتوتابی: مناسب برای از بین بردن حشرات بالغ و لاروها، هزینه بالا و نیاز به تجهیزات تخصصی.

با توجه به پیچیدگی‌های ورود آفات، استفاده از یک روش ضدعفونی به تنهایی کافی نیست و توصیه می‌شود از روش‌های ترکیبی در مراحل مختلف شامل مبادی ورودی، پس از واردسازی و در زمان نگهداری استفاده شود.

نتیجه‌گیری

واردات چوب به ایران از نظر علمی و اکوسیستمی مشکلی ندارد و به عنوان ورود «آب مجازی» نقش مهمی در جلوگیری از قطع درختان و حفظ ذخایر آب زیرزمینی دارد. با این حال، برای کاهش ریسک ورود آفات و بیماری‌های قرنطینه، لازم است:

1. گواهی سلامت و برچسب ISPM15 توسط کشور مبدأ ارائه شود.

2. چوب‌ها به صورت پوست‌کنی شده وارد شوند.

3. ضدعفونی ترکیبی در مراحل مختلف انجام شود.

4. کارشناسان متخصص بازرسی و نظارت دقیق داشته باشند.

5. آموزش تخصصی در دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی در زمینه قرنطینه و تحلیل ریسک ارائه شود.

با رعایت این موارد، واردات چوب می‌تواند هم‌زمان با حفظ جنگل‌های کشور، نیازهای صنعتی و اقتصادی ایران را تأمین کند.